Staat Egypte in de bijbel voor ‘angstland’?

n.a.v. artikel Robin ten Hoopen in Met Andere Woorden, Egypte als angstland?:

In het Nederlandse liedje “Witte zwanen, zwarte zwanen” komt de regel voor: ‘Wie gaat er mee naar Engeland varen? Engeland is gesloten, de sleutel is gebroken…’. Wie het hoort denkt daarbij natuurlijk gewoon aan Engeland, het land aan de overzijde van de Noordzee. En terecht. Historici hebben in het liedje wel verwijzingen gezien naar de ondergang van de Spaanse Armada, of naar de Franse verovering van Calais (1558) of de Engelse Akte van Navigatie (1651). Andere geleerden verbinden het volksliedje met het bijgeloof dat elfen door sleutelgaten kwamen, en weer anderen meenden er een lied in te horen over het land van engelen (het hiernamaals) dat je niet zomaar binnenkomt… Hoewel de etymologie van de naam Engeland niet helemaal duidelijk is (land van engelen? land van hoeken, nauwtes?) snappen mensen uit alle landen van de wereld welk land ermee bedoeld is. Dat neemt niet weg dat in het Nederlands (en wellicht ook in andere talen) het woord ‘Engeland’ zowel klinkt als een ‘eng land’ als ook een ‘land van de engel(en)’. Dat biedt mogelijkheden aan schrijvers van liedjes en verhalen om daarmee te spelen. Als ik een verhaal zou moeten schrijven over een land waar men angstig is of benauwd, dan zou ik eerder Engeland kiezen dan ‘Frankrijk’: dat laatste klinkt mij eerder naar vrijheid (‘frank en vrij’). Een etymologie van lik-me-vestje natuurlijk en bijzonder subjectief, maar ik denk wel dat het zo werkt.

In de discussie die Robin ten Hoopen heeft aangezwengeld over de interpretatie van het bijbelse Egypte (mitsrajim) als ‘angstland’ lopen verschillende lagen van interpretatie en argumentatie door elkaar. Ik probeer ze hier te ontrafelen, met in het achterhoofd het liedje over Engeland:

  1. Alle landen rondom Israël in het Oude Nabije Oosten gebruikten meer of minder vergelijkbare woorden voor Egypte. Dat geldt ook voor de naam Engeland in onze huidige tijd. Ten Hoopen heeft een punt dat Egypte niet te vergelijken is met namen die de bijbelschrijvers zelf konden verzinnen zoals Abel of Jakob. Het woord Egypte staat in een bredere context en is niet door de bijbelschrijvers verzonnen. Het lijkt mij dan ook juist om in een bijbelvertaling mitsrajim met ‘Egypte’ te vertalen of ‘Mitsrajim’ te laten staan en het niet met ‘Angstland’ te vertalen. Dat stelt Barnard ook niet voor – en de rabbijnen doen dat voor zover ik weet ook niet.
  2. Desalniettemin is het waar dat de hoorder er weldegelijk een associatie met angst of benauwdheid in kon/kan horen, zoals wij ook in een lied of verhaal kunnen spelen met ‘een eng land’ of een ‘land van engelen’ als het om Engeland gaat. Heb je daar een expliciete verwijzing voor nodig, een uitleg in de tekst zelf, zoals Ten Hoopen suggereert? Dat is maar de vraag. In het liedje over Engeland wordt een mogelijke interpretatie over het land van engelen nergens expliciet gemaakt. Het lied kan op meerdere manieren worden uitgelegd. Het is goed mogelijk dat de hoorders er weldegelijk het woord ‘nauw’ of ‘eng’ in hoorden.
  3. In het geval van mitsrajim zou een bijkomend argument kunnen zijn dat de tegenpool van Egypte, het beloofde land Kanaän, vaak wordt aangeduid met ‘een goed en wijd land’ (erets tova urechava). Als we aannemen dat de hoorders in de naam ‘Egypte’ iets van ‘nauwte’ hoorden, is het contrast nóg sterker en zinvoller.
  4. Dan het laatste punt van Ten Hoopen, waarin laat hij zien dat hij sowieso huiverig is om een geografische aanduiding ‘symbolisch’ te verstaan. Kunnen we, afgezien van etymologie of klank, überhaupt wel aannemen dat Egypte in de bijbel de associatie van een angstland oproept? Ten Hoopen zegt dat Egypte immers op veel plaatsen in de bijbel ook neutraal of positief ter sprake komt. Dat is een heel andere vraag en een heel andere redenering. Deze vraag geldt dan immers ook voor kwalificaties van Egypte als ‘slavenhuis’ e.d. die wel expliciet in de bijbel vermeld worden. Mag je, ook als Egypte op een bepaalde plaats positief ter sprake komt, denken aan slavernij, aan het schreeuwen van het volk, aan het bloed in de Nijl van alle vermoorde Hebreeuwse jongetjes (als dat trouwens nog geen angstland is…)? Kortom, aan alles waarover de tekst wel expliciet spreekt? Hierin verraadt Ten Hoopen dat hij zelf een beetje angstig is voor een theologische leeswijze. Het is toch fijn dat Jezus met Maria en Jozef kon vluchten naar Egypte? zo zegt hij. Dan hoef je toch niet meteen aan een angstland te denken? Van zo’n onbenullige lezing schrik ik een beetje. Het lijkt mij evident (maar ik geef het voor beter) dat de schrijver van het Matteüs-evangelie Jezus doelbewust de weg van Mozes laat gaan: eerst komt er een koning die deze pasgeboren koning dood wil hebben, dan gaat Jezus naar Egypte om vandaaruit terug te keren, door het water van de Jordaan, en dan de berg op te gaan om zijn rede te houden. Dat heeft echt niets meer met historische of geografische aanduidingen te maken… dat is een herneming van hét verhaal van de Tora, en het schildert Jezus impliciet af als de nieuwe Mozes. Ook op andere plekken, ook waar Egypte er juist ‘positief’ vanaf komt, speelt de schrijver met de kennis van de lezer over de slavernij (en ja, dus ook de angst, de schreeuw, de dood) in Egypte.

Kortom: zowel de rabbijnen als Willem Barnard waren zich er uiteraard van bewust dat mitsrajim van oudsher ‘gewoon zo heet’. Ten Hoopen heeft gelijk dat de naam mitsrajim in een vertaling met Egypte of Mitsrajim en niet met Angstland moet worden vertaald. Dat is een interpretatie, en dat heeft Barnard noch de rabbijnse traditie voorgesteld. Maar op inhoudelijke gronden hebben zij gemeend de link met tsarar (‘benauwen’) toch te kunnen leggen, omdat Egypte in de bijbel eerst en vooral het land is waar, zo zegt de rabbijnse traditie, ‘we’ slaven waren en leefden onder de terreur van Farao. Een angstland dus. 

Mirjam Elbers

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close