Nu we de mond begrijpelijkerwijs weer vol hebben van tirannie en fascisme, is het goed om stil te staan bij een nog veel gevaarlijkere én actuelere vorm van dictatuur: een dictatuur die door de onderdrukten zelf van harte omarmd wordt. Niet een wrede, door repressie gedreven tirannie, maar een vrijwillig opgeven van vrijheid en kritisch vermogen, in ruil voor ‘geluk’, vermaak, comfort.
In 1932, terwijl om hem heen dictatoriale regimes in Europa zich groot beginnen te maken, beschrijft Aldous Huxley met zijn ‘Brave New World’ deze veel sluipender vorm van tirannie, die veel meer op onze huidige wereld lijkt dan we misschien waar willen hebben. Anders dan de gewelddadige repressie die George Orwell jaren later in zijn boek ‘1984’ beschreef, schetst Huxley een wereld met als motto “Everybody is happy here”. Het is een wereld waarin via indoctrinatie en verdoving vanaf het embryonale stadium, individualiteit wordt ontmoedigd, exclusieve relaties én boeken verleden tijd zijn, en kunst gereduceerd is tot simpel vermaak. Wie zich, ondanks deze ideale omstandigheden, toch nog ongelukkig voelt, kan altijd vertrouwen op ‘soma’, het gelukspilletje zonder nadelige bijwerkingen zoals katers of leverfalen. Gekloond en verdoofd is de mensheid verworden tot een verzameling hardwerkende zombies, onderverdeeld in intelligentieklassen van Alpha tot Epsilon.
Eindelijk las ik deze klassieker en was geschokt en verbaasd: hoe heeft iemand bijna een eeuw geleden een dergelijke hedonistische dictatuur zó psychologisch verfijnd kunnen neerzetten, in een tijd die veel meer te stellen had met repressie van buitenaf? De mensheid zoals door Huxley beschreven komt angstig dicht bij de door apps, gadgets en Netflix-vermaak verdoofde (westerse) mens van nu. Juist nu, nu de echte repressie niet van buiten maar van binnen in onszelf komt (Byung-Chul Han), is Huxley’s boek een broodnodige spiegel. Hetzelfde geldt voor Huxley’s essay ‘De tijd van de oligarchen’ (1946) dat onlangs door Bas Heijne opnieuw werd uitgegeven, dat zich meer richt op de rol van technologie, wanneer die in handen is van een machtige minderheid. Lees en huiver!
Mirjam Elbers 