In het VPRO-gezin waarin ik ben geboren en getogen, kwam het programma ‘Zomergasten’ nog het dichtst bij wat ik dacht dat christenen bedoelden met ‘het laatste oordeel’: enerzijds was Zomergasten de ultieme bestemming, het hoogst haalbare. Een soort hemel dus. Wie als bekende Nederlander tot Zomergast werd uitverkoren, had in mijn beleving de hoogste trede bereikt – hij/zij had het aanzien der natie verworven en mocht een hele zondagavond lang een hemels televisie-aanbod opdienen. En dat wás wat, in de jaren 80 en 90: een hele avond één van de drie (!) zenders vullen (Nederland 3 was juist in 1988 van start gegaan).
Anderzijds was het ook een soort verantwoording die moest worden afgelegd: wie bij Peter van Ingen mocht aanschuiven moest zich ook verklaren, niet alleen over de gemaakte keuzes voor de fragmenten, maar ook getuigenis afleggen over wat het leven de moeite waard maakt, wat er was misgegaan, waar spijt en genot gevonden waren, in het leven, en in de kunst. Het was daarmee óók vaak een soort terugblik, van iemand die veel ervaring had opgedaan in zijn vak en in het leven.
En zoals sommige christenen jaren nodig hebben om hun kinderangsten over de goddelijke rechterstoel te boven te komen, zo achtervolgde mij als student, en ver daarna nog, de gedachte: ‘wat zou ik kiezen en zeggen, als IK in Zomergasten moest verschijnen?’.
Het laatste seizoen heeft mij, net als de voorgaande seizoenen trouwens, van die angstdroom bevrijd, en dat bedoel ik niet alleen maar positief. Ik denk zelfs dat het loslaten van die ‘heilige’ status van het programma de ondergang heeft bespoedigd. Hoe mooi was het geweest om dit laatste seizoen te eindigen met een oudere generatie wetenschappers, schrijvers, bestuurders, kunstenaars, journalisten desnoods, die uit hun rijke rugzak hadden kunnen uitdelen, de natie ten goede? En tegelijk verantwoording hadden kunnen afleggen over de keuzes die zij maakten, in hun werk en in hun persoonlijk leven? Voor die opzet is duidelijk niet gekozen, waarschijnlijk in een laatste poging om het programma jong en hip te laten zijn (of lijken), zodat het wellicht nog gered kon worden.
Daarom moeten we misschien zélf onze ouders, onze geliefden, onze leermeesters – voor zover ze nog leven – maar eens vragen: ‘hoe zou JIJ je Zomergasten-avond vormgeven? Vertel eens wat jij ons in 3 à 4 uur zou willen laten horen en zien?’ Het zou verplicht moeten zijn voor iedere vader, moeder, oom, tante, leraar, bestuurder, ondernemer, om een avond lang te delen wat hem/haar de moeite waard leek in het leven: aan muziek, humor, dans, film, gesprek, gedicht.
Zodat de spreekwoordelijke Petrus aan de hemelpoort tegen hen dan alleen nog maar hoeft te zeggen: “Wees welkom. Je hebt alles al gezegd.”
Ik kan niet wachten op zo’n nieuwe reeks.
Mirjam Elbers 